Có những con số khi đọc lên tưởng như chỉ là một chi tiết trong sách lịch sử, nhưng càng nhìn lâu, người ta càng cảm thấy lạnh người. “33 người trong chưa đầy ba phút” là một con số như vậy. Tại một pháp trường dưới thời nhà Thanh, 33 người lần lượt quỳ xuống, phía sau có người giữ họ ở đúng vị trí, còn một đao phủ thực hiện bản án. Chỉ vài phút trôi qua, hàng chục sinh mạng đã kết thúc. Thế nhưng, nếu câu chuyện chỉ dừng ở đó, có lẽ nó chưa phải điều khiến những tư liệu phương Tây về vụ hành hình này trở nên đặc biệt. Bởi sau 33 người ấy vẫn còn một người chưa được đưa ra xử theo cách thông thường. Và chính số phận của người cuối cùng mới hé lộ phần khắc nghiệt nhất của câu chuyện.
Theo lời kể của Meadows được dẫn lại trong các nghiên cứu về pháp luật nhà Thanh, những người bị kết án được đưa đến pháp trường và lần lượt quỳ xuống. Chỉ một đao phủ thực hiện việc chém đầu. Điều gây kinh ngạc nằm ở tốc độ: trong khoảng ba phút, 33 người đã bị xử tử.
Nhưng con số ấy cần được nhìn cẩn trọng. Đây không nhất thiết là bằng chứng về một “cuộc tàn sát” theo cách hiểu hiện đại, mà trước hết cho thấy một cuộc hành hình tập thể có thể được tổ chức theo trình tự chặt chẽ đến mức nào.
Mỗi người được đưa vào vị trí. Một bản án được thực thi. Người tiếp theo lập tức thay chỗ. Và cứ thế, 33 con người lần lượt biến mất khỏi thế giới chỉ trong một khoảng thời gian ngắn đến khó tin.
Thế nhưng, điều khiến người đọc dừng lại không chỉ là tốc độ.
Theo ghi chép được dẫn lại, người cầm đầu không bị xử giống những người còn lại. Sau khi 33 người bị chém đầu, hắn phải chịu một hình thức hành hình khác, được các tài liệu phương Tây gọi là “slicing”, thường được dịch là lăng trì.
Đây chính là lúc câu chuyện chuyển sang một phần hoàn toàn khác.
Người bị kết án bị cố định vào một khung gỗ, rồi hình phạt được thực hiện theo trình tự trước khi kết thúc bằng việc chém đầu. Theo lời kể được dẫn lại, quá trình này kéo dài khoảng bốn đến năm phút.
Nhưng còn một chi tiết khác ít được chú ý hơn.
Người quan sát phương Tây không chỉ ghi lại hình thức hành hình. Ông còn chú ý đến phản ứng của những người có mặt. Những người sắp chết không được mô tả là chống cự dữ dội như cách độc giả ngày nay có thể tưởng tượng.
Sự im lặng ấy tạo nên một khoảng trống kỳ lạ trong câu chuyện.
Đằng sau pháp trường là một xã hội đã quen với việc bản án được thực thi công khai. Đằng sau đao phủ là một kỹ năng có lẽ đã được truyền lại qua kinh nghiệm. Và phía sau tất cả là một hệ thống pháp luật phức tạp hơn rất nhiều so với những hình ảnh khắc nghiệt mà người đời sau thường nhớ đến.
Một số nghiên cứu về luật hình sự thời Thanh lưu ý rằng kỹ thuật thực hiện những hình phạt như lăng trì không phải lúc nào cũng được bộ luật quy định chi tiết. Cách thực hiện có thể được truyền lại giữa những người hành hình và có sự khác biệt nhất định giữa các địa phương.
Điều đó lại mở ra một câu hỏi chưa có câu trả lời hoàn toàn rõ ràng: những người đao phủ đã học kỹ năng ấy như thế nào?
Làm thế nào một người có thể thực hiện liên tiếp hàng chục bản án trong thời gian chỉ vài phút?
Có lẽ chính những khoảng trống trong tư liệu khiến câu chuyện này trở nên ám ảnh. Chúng ta thường nhớ đến hoàng đế, quan lại và những người viết ra luật pháp, nhưng ít khi nghĩ đến người đứng cuối cùng trong chuỗi quyền lực ấy — người trực tiếp biến một bản án trên giấy thành cái chết ngoài đời thực.
Vì vậy, điều đáng nhớ nhất có lẽ không phải chỉ là “33 người trong ba phút”.
Đó là việc một hệ thống pháp luật, con người và quyền lực đã phối hợp với nhau như thế nào để một bản án có thể được thực thi nhanh chóng đến vậy.
Ba phút nghe có vẻ ngắn.
Nhưng trong lịch sử, đôi khi ba phút đủ để thay đổi số phận của hàng chục con người.
Và phía sau con số ấy vẫn còn một điều mà những trang tư liệu không thể kể lại trọn vẹn: 33 con người ấy từng có tên tuổi, gia đình và một cuộc đời trước khi họ xuất hiện tại pháp trường.
Có lẽ đó mới là phần đáng suy ngẫm nhất của câu chuyện.
