Đầu tháng 11 năm 2009, tại một vùng nông thôn thuộc quận Ba Nam, Trùng Khánh, một người cha trở về căn nhà cũ của gia đình sau nhiều ngày không gặp con trai. Cậu bé 13 tuổi vốn học nội trú ở trường trong thị trấn, cuối tuần thường tới khu Giang Bắc để gặp cha mẹ đang làm thuê ở đó, nhưng lần này cậu đã nói trước rằng mình sẽ không tới.
Người cha ban đầu không nghĩ có điều gì nghiêm trọng. Cho tới trưa ngày 5 tháng 11, khi ông trở về căn nhà ở Cao Thạch Khảm, thôn Song Tinh, và nhận ra một điều khác thường: cửa chính vẫn đóng, cửa bên cũng không mở được, nhưng cánh cửa sau vốn gần như không bao giờ được sử dụng lại đang hé.
Cánh cửa ấy bình thường được chặn bởi hai tấm ván lớn cùng một thanh sắt. Người trong gia đình muốn đi qua thường phải dịch từng vật chắn ra mới có thể mở. Nhưng hôm đó, những thứ dùng để chặn cửa đã được đặt sang hai bên. Người cha bước vào trong, đèn trong gian nhà chính vẫn sáng, quần áo và đồ đạc nằm rải rác. Trên giường còn sách vở, máy tính, điện thoại, đĩa VCD và những món đồ quen thuộc của một học sinh trung học. Một trong hai gói mì ăn liền đã được sử dụng. Trong cặp của cậu vẫn còn 32,5 nhân dân tệ.
Rồi người cha nhìn thấy con trai mình. Những gì xuất hiện trước mắt ông kỳ lạ tới mức trong nhiều năm sau đó, chỉ cần nhắc tới vài chi tiết của hiện trường, câu chuyện lập tức bị kéo về phía những giả thuyết ngày càng xa khỏi hồ sơ ban đầu. Chiếc váy đỏ, bông hoa trắng, những sợi dây, một quả cân, một chiếc ghế dài đổ trên nền nhà. Và một vết nhỏ trên vùng trán mà về sau trên internet được lan truyền thành câu chuyện về “kim”, “nghi lễ” và những thứ hoàn toàn không có trong kết luận điều tra. Cậu bé tên Khuông Chí Quân, khi ấy mới 13 tuổi.
Vậy điều gì thực sự đã xảy ra với Khuông Chí Quân? Cảnh sát đã nhìn thấy gì tại căn nhà ở Đông Tuyền? Vì sao cơ quan điều tra loại trừ một vụ án hình sự? Và “tà thuật Mao Sơn”, “13 tuổi 13 ngày”, “kim phân hồn” cùng câu chuyện ngũ hành nổi tiếng trên mạng rốt cuộc xuất hiện từ đâu?
Giờ thì chúng ta bắt đầu thôi.
-----
NHỮNG NGÀY CUỐI THÁNG 10 NĂM 2009
Khuông Chí Quân sinh năm 1996, là con trai duy nhất trong gia đình. Nhà cũ của gia đình nằm tại Cao Thạch Khảm, thôn Song Tinh, thị trấn Đông Tuyền, quận Ba Nam, Trùng Khánh. Cha mẹ Chí Quân làm việc ở khu Giang Bắc, cách nơi con học và căn nhà cũ một quãng đường tương đối xa. Chí Quân học trung học cơ sở tại Đông Tuyền, ở trường theo chế độ nội trú và cuối tuần thường tới Giang Bắc để gặp cha mẹ.
Những người xung quanh mô tả cậu là một đứa trẻ khá ít nói. Hàng xóm nhớ Chí Quân là người nhút nhát, hiền, không chủ động giao tiếp nhiều và không gây gổ với người khác. Một người hàng xóm lớn tuổi nói thành tích học tập của cậu không nổi bật, có phần ham chơi, nhưng tính tình giống cha mẹ, tương đối thật thà. Bạn học cũng nói Chí Quân ít nói, kết quả trong lớp ở mức trung bình hoặc dưới trung bình một chút. Không có lời kể nào trong những ngày đầu sau sự việc cho thấy cậu vừa xảy ra mâu thuẫn nghiêm trọng với ai.
Cuối tuần trước khi xảy ra chuyện, Chí Quân vẫn gặp cha mẹ tại Giang Bắc, cậu nói với cha mẹ rằng cuối tuần tiếp theo sẽ không tới Giang Bắc. Cậu định trở lại căn nhà cũ ở Cao Thạch Khảm. Chí Quân nói mình muốn về dọn cỏ hoặc thu xếp khu vực quanh nhà. Cha mẹ đã đưa cho cậu một khoản tiền để ăn uống, mua tài liệu học tập và chi tiêu. Không có dấu hiệu nào khiến họ nghĩ đó sẽ là lần cuối cùng cả nhà gặp nhau.
Thứ Sáu ngày 30 tháng 10, Chí Quân rời trường sau giờ học. Bạn cùng lớp nói trước lúc nghỉ cuối tuần, cậu vẫn bình thường. Theo lịch, tới tối Chủ nhật ngày 1 tháng 11, học sinh nội trú phải trở lại trường, nhưng sau đó Chí Quân không xuất hiện.
Giáo viên chủ nhiệm cho biết sau khi phát hiện Chí Quân không quay lại, cô đã báo với ban giám hiệu và nhiều lần tìm cách liên lạc với cha cậu. Nhưng điện thoại của người cha lúc ấy bị hỏng nên các cuộc gọi không kết nối được. Phía trường giải thích thời điểm đó đang xảy ra dịch cúm, có hơn 30 học sinh nghỉ học; việc một học sinh vắng mặt vì thế không lập tức được coi là một tình huống nguy hiểm cần phải cử người tới tận nhà kiểm tra.
Gia đình lại nhìn sự việc theo cách khác. Với họ, một học sinh nội trú 13 tuổi biến mất khỏi trường suốt nhiều ngày mà cha mẹ không biết là điều khó chấp nhận. Sau này, người cha cho rằng nếu nhà trường tiếp tục tìm cách liên lạc hoặc cử người tới địa chỉ gia đình đã cung cấp, nơi chỉ cách trường vài kilomet, có thể ông đã biết sớm hơn rằng con trai không đi học.
Theo dòng thời gian vụ việc, Chí Quân rời trường cuối ngày 30 tháng 10, không trở lại vào tối 1 tháng 11 và trong những ngày sau đó không ai trong gia đình tới ngay căn nhà ở Cao Thạch Khảm để kiểm tra. Quãng thời gian ấy kéo dài tới ngày 5 tháng 11.
Theo lời gia đình, trước đó một ngày xảy ra một chuyện rất lạ, mẹ Chí Quân, bà Cô Đăng Hội, sau này kể rạng sáng ngày 4 tháng 11 bà nằm mơ thấy một người đàn ông cao lớn mà mình chưa từng gặp đi vào căn nhà cũ ở quê và thúc bà mau về kiểm tra con trai. Bà tỉnh giấc, nhớ rằng cuối tuần đó Chí Quân không tới Giang Bắc như thường lệ nên giục chồng trở về xem sao. Người chồng ban đầu không để tâm nhiều tới giấc mơ. Nhưng sau khi vợ tiếp tục thúc giục, ngày hôm sau ông quyết định về Cao Thạch Khảm.
Khoảng trưa ngày 5 tháng 11, cha Chí Quân về tới nhà. Và từ đây, vụ việc thực sự bắt đầu.
-----
CÁNH CỬA SAU VÀ HIỆN TRƯỜNG TRONG CĂN NHÀ
Căn nhà của gia đình Khuông Chí Quân có một gian chính, hai gian phụ và khu bếp. Gia đình thường sử dụng cửa chính và cửa bên. Cửa sau nằm phía khu bếp hầu như không được mở. Theo lời mẹ Chí Quân, bình thường phía ngoài cửa này có hai tấm ván lớn và một thanh sắt chắn lại.
Hôm đó cửa chính và cửa bên đều đóng. Người cha đi vòng ra phía sau và nhận thấy cửa hậu chỉ khép hờ. Hai tấm ván cùng thanh sắt không còn chắn trước cửa mà đã được đặt sang hai bên. Ông đẩy cửa bước vào, trong gian chính, đèn vẫn sáng. Những món đồ của Chí Quân vẫn còn ở đó. Sách giáo khoa và vở bài tập nằm trên giường, trên bàn. Máy tính, đồng hồ điện tử, điện thoại, đĩa VCD và một số đồ dùng khác không biến mất. Có hai gói mì ăn liền, một gói đã được sử dụng. Trong cặp của Chí Quân còn 32,5 nhân dân tệ.
Không có dấu hiệu rõ ràng rằng người nào đó đã vào nhà để lấy tiền hoặc đồ có giá trị. Nhưng gian phòng rất lộn xộn. Quần áo và đồ vật nằm rải rác. Và cạnh giường, người cha nhìn thấy con trai mình trong một tư thế bất thường.
Chí Quân mặc một chiếc váy màu đỏ vốn thuộc về người chị họ. Phía trước váy có một bông hoa màu trắng. Bên trong là một bộ đồ bơi liền thân của nữ, cũng là đồ của người chị họ. Hai tay và hai chân bị những sợi dây nylon trắng cố định. Hai tay được giữ ở phía trên, liên kết với xà nhà. Chân cậu cách mặt đất chỉ vài centimet, một quả cân màu đen khoảng một kilogram được buộc ở phần dưới chân.
Gần đó có một chiếc ghế dài nằm đổ nghiêng trên nền, chân ghế quay về phía vị trí Chí Quân. Người cha sau này nói dưới nền còn có một chỗ lõm nhỏ. Ông suy đoán có thể quả cân từng đập xuống đó trong quá trình con trai giãy giụa, nhưng đây chỉ là suy nghĩ của ông, không phải kết luận pháp y.
Trên cơ thể Chí Quân có những vết hằn sâu tại các vị trí bị dây ép, gồm tay, chân, đùi và vùng hai bên thân. Trên vùng trán phía trước có một lỗ nhỏ hoặc vết nhỏ kèm thương tích không nghiêm trọng. Ngoài những dấu vết này, các mô tả ban đầu không ghi nhận những thương tích ngoài da lớn khác.
Cha Chí Quân gần như không thể hiểu những gì mình đang nhìn thấy. Ông ngồi xuống và khóc. Tin tức nhanh chóng được báo tới cơ quan chức năng. Không lâu sau, lực lượng hình sự quận Ba Nam có mặt. Tối hôm đó, cảnh sát hình sự và pháp y cấp thành phố cũng tới hiện trường. Chí Quân được đưa xuống khỏi xà, trang phục được tháo để kiểm tra, sau đó tiến hành khám nghiệm.
Đây là lúc một loạt câu hỏi xuất hiện. Tại sao một cậu bé 13 tuổi lại mặc chiếc váy đỏ cùng bộ đồ bơi của người chị họ? Vết nhỏ trên trán xuất hiện bằng cách nào? Vì sao dây được buộc thành cấu trúc phức tạp như vậy? Ai đã mở cửa sau? Và quan trọng nhất, Chí Quân đã rơi vào tư thế đó một mình hay trong căn nhà từng có một người khác?
Trong ngày đầu tiên, chính gia đình cũng không tin đây có thể là một hành động do Chí Quân tự thực hiện. Người cha nói rằng con trai trong những ngày cuối cùng gặp cha mẹ không có biểu hiện bất thường. Hàng xóm cũng nói họ chưa từng biết cậu có thói quen mặc quần áo nữ. Nhưng điều tra hình sự không thể dừng ở cảm giác của người thân hoặc sự kỳ lạ của hiện trường.
Nếu có một người thứ hai, cơ thể và căn nhà phải được kiểm tra để tìm thứ mà người đó để lại. Nếu Chí Quân bị khống chế bằng bạo lực, trên cơ thể cần tìm dấu vết của quá trình ấy. Nếu bị làm bất tỉnh, phải tìm nguyên nhân. Nếu có động cơ tài sản, phải xem thứ gì đã biến mất. Nếu cậu tự thực hiện, lại phải trả lời một câu hỏi khác không kém khó khăn: với cách những sợi dây được bố trí, điều đó về mặt vật lý có khả thi hay không?
Những câu hỏi ấy không được giải quyết ngay trong ngày 5 tháng 11. Khám nghiệm mới chỉ bắt đầu.
-----
NHỮNG NGÀY ĐIỀU TRA ĐẦU TIÊN
Ngay tại hiện trường, pháp y đưa ra ước tính ban đầu rằng Chí Quân đã tử vong trong khoảng 48 giờ trước khi được phát hiện. Như vậy, thời điểm xảy ra sự việc nhiều khả năng rơi vào khoảng ngày 3 hoặc ngày 4 tháng 11, chứ không phải trưa ngày 5 khi người cha trở về. Điều này có nghĩa Chí Quân có thể đã ở một mình tại căn nhà trong nhiều ngày sau khi rời trường.
Những món đồ và dấu vết xung quanh cho thấy cậu đã sinh hoạt tại đây. Gói mì đã được ăn là một ví dụ. Tiền vẫn nằm trong cặp, điện thoại vẫn còn, các đồ dùng khác không bị lấy đi. Không có một bức tranh rõ ràng về một vụ đột nhập vì tài sản.
Cơ thể cũng không cho thấy một cuộc xô xát dữ dội theo cách người ta thường hình dung khi một đứa trẻ bị người lớn khống chế. Ngoài những tổn thương gắn với vị trí dây buộc cùng vết nhỏ ở vùng trán, không xuất hiện một hệ thống vết bầm, vết đánh hoặc thương tích lớn cho thấy Chí Quân đã trải qua một cuộc chống cự mạnh.
Điều đó không tự động chứng minh không có người thứ hai. Nhưng nó là điều mà cơ quan điều tra phải tính tới. Một khả năng khác là cậu đã bị đánh bất tỉnh trước khi bị buộc. Tuy nhiên khám nghiệm không phát hiện thương tổn não hoặc tổn thương nội tạng phù hợp với giả thuyết ấy. Các mô tả pháp y cho biết mạch máu màng não có hiện tượng sung huyết nhưng nhu mô não không có tổn thương do va đập hay xuất huyết giải thích việc bị đánh bất tỉnh.
Còn khả năng sử dụng thuốc? Các mẫu xét nghiệm không phát hiện một số nhóm chất thường được kiểm tra, gồm thuốc trừ sâu phổ biến, thuốc ngủ phổ biến và tetramine, một loại hóa chất độc từng xuất hiện trong nhiều vụ đầu độc tại Trung Quốc. Điều này không có nghĩa pháp y “chứng minh tuyệt đối không có bất kỳ chất nào” trong cơ thể, nhưng nó loại bỏ được một số giả thuyết thường được đặt ra lúc đó.
Một chi tiết quan trọng khác nằm chính trên những vết dây. Pháp y ghi nhận các vùng da tương ứng với đường dây có phản ứng sinh tồn, nghĩa là Chí Quân còn sống khi những sợi dây tác động lên cơ thể. Đây không phải một hiện trường được tạo ra hoàn toàn sau khi cậu đã qua đời.
Nếu một người lạ dùng vũ lực mặc trang phục cho Chí Quân, trói nhiều phần cơ thể rồi đưa cậu lên vị trí này trong lúc cậu còn tỉnh táo và phản kháng, thông thường sẽ phải giải thích tại sao gần như không có dấu vết của quá trình chống cự.
Nhưng ngay cả như vậy, gia đình vẫn còn một câu hỏi rất thực tế: hai tay bị buộc lên xà rồi thì cậu làm cách nào tự buộc chính mình? Câu hỏi này không thể trả lời bằng cách chỉ nhìn một bức ảnh hoặc một câu mô tả ngắn. Cần phải nhìn toàn bộ cấu trúc dây. Và chính cấu trúc ấy về sau trở thành một trong những chi tiết quan trọng nhất của hồ sơ pháp y.
Trước khi đi tới phần đó, cảnh sát còn phải xem xét khả năng có người thứ hai xuất hiện trong khu vực. Một câu chuyện được nhắc lại là lời kể của một phụ nữ lớn tuổi trong làng. Bà nói từng nhìn thấy một người đàn ông lạ đội mũ, đeo túi ở vai trái đi vào khu vực. Tuy nhiên, bản thân lời kể không xác định được chính xác ngày người này xuất hiện, cũng không có việc nhân chứng nhìn thấy ông ta bước vào nhà Khuông Chí Quân. Do đó, không có căn cứ đặt người đàn ông ấy tại hiện trường vào đúng thời điểm Chí Quân tử vong.
Vấn đề liên lạc cũng được đặt ra. Nếu một người từ nơi khác đã hẹn Chí Quân về căn nhà để gặp nhau, rất có thể trước đó hai bên phải gọi điện hoặc nhắn tin. Điện thoại của Chí Quân vẫn còn tại hiện trường. Nhưng trong những tài liệu công khai sau này không xuất hiện một chuỗi liên lạc rõ ràng dẫn tới một người thứ hai.
Cánh cửa sau lại tiếp tục khiến gia đình băn khoăn. Cha mẹ Chí Quân khẳng định cửa đó thường xuyên được chắn kín. Hôm phát hiện sự việc, các tấm ván và thanh sắt đã được dịch ra hai bên. Nhưng bản thân việc một cánh cửa được mở không thể cho biết ai đã mở nó. Chí Quân biết căn nhà, biết cửa sau tồn tại và hoàn toàn có thể tự sử dụng. Ngược lại, nếu một người quen biết căn nhà từng tới đây, người đó cũng có thể đi qua cửa này. Đây là một dấu vết gây nghi vấn nhưng không đủ độc lập để chứng minh có người đột nhập.
Sau nhiều tuần điều tra, đến đầu tháng 12, gia đình nhận được câu trả lời chính thức. Và chính câu trả lời ấy khiến tranh cãi thực sự bắt đầu.
-----
HAI VĂN BẢN NGÀY 5 THÁNG 12 VÀ MỘT KẾT LUẬN GIA ĐÌNH KHÔNG THỂ CHẤP NHẬN
Ngày 5 tháng 12 năm 2009, khoảng một tháng sau khi Chí Quân được phát hiện, Công an quận Ba Nam gửi cho cha cậu hai văn bản. Văn bản thứ nhất là thông báo không khởi tố vụ án hình sự. Nội dung về cơ bản cho biết sau khi xem xét đơn trình báo về cái chết của Khuông Chí Quân, cơ quan công an cho rằng không có sự việc phạm tội nên quyết định không lập án. Nếu gia đình không đồng ý, họ có quyền yêu cầu xem xét lại trong thời hạn quy định.
Văn bản thứ hai đi thẳng vào kết luận điều tra: sau quá trình kiểm tra của lực lượng hình sự và kỹ thuật ở cả cấp thành phố lẫn quận, trường hợp của Khuông Chí Quân được loại trừ khả năng bị người khác sát hại và loại trừ tự sát, xác định là “tử vong ngoài ý muốn”.
Với cơ quan công an, đây là điểm kết thúc của câu hỏi pháp lý quan trọng nhất: không có căn cứ để coi đây là một vụ án hình sự. Với người cha, câu trả lời ấy lại mở ra thêm hàng loạt câu hỏi. Ông hỏi: “Ngoài ý muốn” nghĩa là gì? Nếu không phải người khác làm, cũng không phải con trai chủ động tìm đến cái chết, thì tai nạn nào đã xảy ra?
Nếu nói Chí Quân đang chơi một trò gì đó, trò gì có thể khiến hai tay và hai chân được buộc theo cấu trúc như vậy? Nếu tự làm, cậu hoàn thành tất cả các nút dây bằng cách nào? Tại sao lại mặc chiếc váy đỏ và đồ bơi? Và nếu cơ quan công an không thể giải thích đầy đủ mọi chi tiết ở hiện trường, làm thế nào có thể khẳng định không có tội phạm?
Theo lời người cha, khi ông tiếp tục hỏi, một cán bộ điều tra giải thích rằng “tai nạn” có thể bao gồm những tình huống như đang chơi một trò nào đó rồi xảy ra sự cố. Nhưng điều đó không thỏa mãn gia đình. Người cha nói mình muốn đề nghị Công an thành phố Trùng Khánh xem xét lại. Trên giấy chứng nhận dùng để xóa hộ khẩu sau khi Chí Quân qua đời, nguyên nhân được ghi ở dạng “tử vong bất thường khác”.
Song song với việc phản đối kết luận điều tra, gia đình còn chuẩn bị hướng khiếu kiện nhà trường. Người cha cho rằng nếu trường thông báo sớm rằng Chí Quân không quay lại từ tối 1 tháng 11, gia đình có thể tới căn nhà sớm hơn vài ngày. Khoảng cách từ trường tới nhà chỉ vài kilomet. Theo ông, bốn ngày bị bỏ lỡ có thể là quãng thời gian rất quan trọng.
Nhà trường phản bác rằng giáo viên đã nhiều lần gọi điện nhưng điện thoại của cha Chí Quân bị hỏng. Thêm vào đó, giữa thời điểm dịch cúm với hơn 30 học sinh vắng mặt, nhà trường không thể cử người tới từng gia đình chỉ vì một học sinh không xuất hiện. Phía trường nói nếu gia đình khởi kiện thì trách nhiệm cụ thể có thể được tòa án xác định. Một văn phòng luật ở Trùng Khánh sau đó cho biết sẵn sàng hỗ trợ pháp lý miễn phí nếu gia đình quyết định kiện trường.
Nhưng tranh luận với nhà trường vẫn chỉ là một nhánh bên cạnh câu hỏi lớn hơn. Vì nếu cảnh sát đã loại trừ cả tự sát lẫn việc bị người khác sát hại, thứ gì thực sự khiến Chí Quân tử vong?
Trong những tuần ngay sau sự việc, câu hỏi ấy chưa được giải thích công khai một cách đầy đủ. Phải tới năm 2010, khi một bài viết chuyên ngành pháp y về chính trường hợp này xuất hiện, người ta mới có thêm một mảnh ghép quan trọng.
-----
BÀI PHÁP Y VÀ NGUYÊN NHÂN TỬ VONG THỰC SỰ
Một trong những lý do câu chuyện “Cậu bé áo đỏ” bị hiểu sai trong nhiều năm là người đọc thường chỉ nhìn vào hiện trường rồi cố đoán nguyên nhân theo trực giác: hai tay treo lên xà, nhưng cổ không bị siết, đường thở không bị chặn, ngực không bị một vật nặng trực tiếp ép xuống. Vậy tại sao có thể tử vong vì ngạt?
Câu trả lời nằm ở một cơ chế gọi là “ngạt do tư thế”.
Các pháp y tham gia xử lý vụ việc sau đó công bố một báo cáo chuyên môn về trường hợp này. Theo phân tích của họ, Chí Quân không tử vong theo cơ chế treo cổ thông thường. Cổ và môi không xuất hiện loại tổn thương tương ứng với việc dây trực tiếp siết cổ gây ngạt. Thay vào đó, cơ thể bị cố định quá lâu trong một tư thế bất thường khiến hoạt động hô hấp dần bị cản trở.
Điểm quan trọng nằm ở vị trí hai tay và lực kéo của cơ thể. Khi hai chi trên bị giữ cao, trong khi phần thân và chân cũng bị hạn chế bởi dây, trọng lượng cơ thể kéo xuống có thể khiến lồng ngực bị giữ trong trạng thái bất lợi. Cơ liên sườn không còn hoạt động bình thường. Ban đầu, cơ hoành vẫn có thể bù trừ và duy trì hô hấp. Nhưng nếu tình trạng kéo dài, cơ hoành dần mệt, khả năng trao đổi khí giảm, carbon dioxide tích tụ, rồi cả hệ hô hấp ngoại vi lẫn trung tâm bắt đầu suy yếu.
Quá trình đó không nhất thiết xảy ra trong vài giây, nó có thể kéo dài. Và chính điều này khiến “ngạt do tư thế” khác với hình dung thông thường khi nghe từ “ngạt”. Không cần có dây quanh cổ, không cần bịt miệng và mũi, không cần một vật đè trực tiếp lên lồng ngực. Chỉ cần cơ thể bị mắc kẹt trong một vị trí đủ bất lợi và nạn nhân không thể tự giải thoát, khả năng hô hấp có thể xấu dần tới mức nguy hiểm.
Trong trường hợp Chí Quân, pháp y ghi nhận tư thế treo giữ hai tay phía trên cùng nhiều điểm buộc tại thân và chân, phù hợp với cơ chế này. Điều đó cũng giải thích vì sao cảnh sát có thể vừa nói đây là “tai nạn”, vừa loại trừ tự sát.
Hai khái niệm này không giống nhau. “Tự sát” có nghĩa người thực hiện có ý định kết thúc mạng sống của mình. Một tai nạn trong lúc tự thực hiện một hành động nguy hiểm lại có nghĩa người đó không có ý định chết, nhưng rơi vào tình thế không thể thoát ra. Nếu kết luận pháp y đúng, vấn đề không phải Chí Quân cố làm mình ngạt. Ngạt có thể chỉ là hậu quả phát sinh ngoài ý muốn sau khi cơ thể bị cố định.
Đây là khác biệt rất lớn, bởi trên internet hai khái niệm về sau thường bị trộn lại. Một số bài viết gọi vụ việc là một trường hợp “tự treo cổ”, điều này không chính xác. Một số nơi gọi đây là “tự sát kỳ quái”, cũng không đúng với kết luận của cơ quan công an. Một số khác nói cậu “bị siết cổ”, tài liệu pháp y lại không mô tả cơ chế như vậy.
Đến đây, nguyên nhân sinh lý của cái chết đã trở nên dễ hiểu hơn. Nhưng vẫn còn một câu hỏi khó hơn rất nhiều: Nếu đây là tai nạn, toàn bộ cấu trúc dây được tạo ra bằng cách nào?
-----
BA SỢI DÂY, CHIẾC GHẾ DÀI VÀ CÂU HỎI KHÓ NHẤT
Những câu mô tả trên báo như “tay chân bị trói” khiến người đọc dễ hình dung Chí Quân bị buộc theo kiểu một người bị khống chế. Nhưng khi cấu trúc dây được ghi lại chi tiết trong tài liệu pháp y, nó phức tạp hơn nhiều.
Có ba hệ dây nylon trắng chính. Một sợi chạy từ vùng đùi, vòng theo cơ thể rồi hướng lên hai bên thân, qua vùng nách và đi lên phía hai tay, tạo thành một hệ vòng liên kết giữa thân người với phần tay. Một hệ dây khác quấn nhiều vòng quanh hai cổ tay, trong đó có những vòng đi qua xà ngang phía trên. Sợi còn lại được quấn ở phần dưới hai chân; phía cuối gắn một quả cân màu đen nặng khoảng một kilogram.
Chi tiết đáng chú ý là các điểm kết nối và nút của hệ dây đều nằm ở những khu vực mà về lý thuyết Chí Quân có thể với tới trong từng bước trước khi hoàn tất cấu trúc.
Gần vị trí cơ thể, cách khoảng 70 centimet về phía nam, có một chiếc ghế dài bị đổ. Chí Quân cao khoảng 1,63 mét. Nếu không có một vật để đứng lên, cậu khó có thể với tới vị trí xà theo cách cần thiết. Chiếc ghế vì thế trở thành một phần quan trọng khi xem xét khả năng cậu tự thực hiện.
Một cách tái dựng về mặt cơ học có thể diễn ra theo thứ tự như sau: trước tiên là phần dây ở chân cùng quả cân. Đây là phần dễ tiếp cận nhất khi người thực hiện vẫn ngồi hoặc đứng bình thường. Sau đó là hệ dây đi quanh vùng đùi, thân, nách và chạy về phía hai tay. Những điểm cuối của dây nằm gần tay, tức vẫn có thể thao tác trước khi hai cổ tay bị cố định hoàn toàn.
Cuối cùng mới là hệ dây liên kết hai cổ tay với xà ngang. Người thực hiện có thể dùng chiếc ghế để nâng cơ thể lên đủ cao, hoàn tất những vòng cuối cùng rồi rơi vào tư thế mà sau đó không thể đảo ngược. Không ai nói đây là một thao tác đơn giản. Ngay cả phân tích cho rằng việc tự thực hiện là khả thi cũng thừa nhận bước cuối rất khó. Nhưng “khó” và “không thể” là hai khái niệm khác nhau.
Nếu nút cuối cùng nằm ở sau lưng, ngoài tầm với hoặc cần một lực mà Chí Quân không thể tạo ra, sự hiện diện của người thứ hai sẽ trở thành giả thuyết mạnh hơn. Nhưng trong cấu trúc được mô tả, pháp y không tìm thấy một đặc điểm như vậy đủ để kết luận bắt buộc phải có người hỗ trợ.
Còn một chi tiết khác. Trên xà ngang nơi Chí Quân được phát hiện, có ba dấu ma sát dây cũ. Một số người cho rằng ba dấu cũ chứng minh Chí Quân đã nhiều lần “tập” buộc hoặc treo mình ở đó. Nhưng dấu ma sát chỉ chứng minh trước đó dây từng cọ vào xà. Nó không thể tự nói ai đã tạo ra, vào ngày nào hay trong hoàn cảnh nào. Dù vậy, nếu đặt cùng với khả năng tự thao tác của cấu trúc dây, những dấu cũ khiến việc đây không phải lần đầu có dây được đưa lên xà trở thành một khả năng đáng cân nhắc.
Điều tra cũng xem xét câu hỏi ngược lại. Nếu có một người khác cưỡng ép Chí Quân vào toàn bộ cấu trúc này, tại sao cơ thể gần như không có dấu hiệu chống cự ngoài các vết do dây? Nếu cậu bị đánh bất tỉnh, tại sao không thấy chấn thương tương ứng? Nếu bị cho uống thuốc để mất khả năng phản kháng, tại sao các xét nghiệm thông thường không cho kết quả phù hợp?
Nếu người đó cố ý g.i.e.t Chí Quân, tại sao lại chọn một phương pháp rất chậm, để nạn nhân ở một nơi có thể kêu cứu, trong một căn nhà mà cha mẹ hoàn toàn có thể quay về bất cứ lúc nào?
Đây không phải những câu hỏi đủ để chứng minh tuyệt đối rằng không có người thứ hai. Nhưng từng câu hỏi đều làm giả thuyết một hung thủ bí mật phải giải thích thêm rất nhiều thứ.
-----
CÓ THỰC SỰ TỒN TẠI MỘT NGƯỜI THỨ HAI?
Một trong những giả thuyết tồn tại lâu nhất là Chí Quân không ở một mình. Theo cách giải thích này, có thể cậu tự nguyện tham gia một hoạt động với người khác, sau đó người đó bỏ đi và để cậu mắc kẹt. Hoặc người kia chủ động tạo ra toàn bộ hiện trường nhằm che giấu một vụ sát hại. Hai khả năng này nghe có vẻ giải quyết ngay vấn đề “ai buộc dây”. Nhưng chúng lại tạo ra hàng loạt vấn đề mới.
Trước hết là thời gian. Chí Quân rời trường chiều 30 tháng 10. Pháp y ước tính cậu tử vong khoảng ngày 3 hoặc 4 tháng 11. Nếu một người lạ đi cùng cậu về nhà ngay từ cuối tuần, người này phải ở đâu trong khoảng thời gian kéo dài vài ngày? Căn nhà có dấu hiệu Chí Quân đã ăn mì và sinh hoạt. Nếu có thêm một người sống cùng trong nhiều ngày, về lý thuyết sẽ có khả năng xuất hiện thêm dấu vết sinh hoạt. Nhưng tài liệu công khai không cho thấy cảnh sát xác định được một người như vậy.
Nếu người đó chỉ tới sau, hai người cần bằng cách nào đó hẹn gặp. Năm 2009, liên lạc phổ biến nhất đối với một học sinh như Chí Quân vẫn là gọi điện hoặc nhắn tin. Điện thoại của cậu có tại hiện trường. Nhưng không có dữ liệu công khai nào cho thấy cảnh sát tìm ra một chuỗi cuộc gọi hay tin nhắn dẫn tới một người bí ẩn cần truy tìm.
Còn người đàn ông đội mũ mà một cụ bà trong làng nói từng nhìn thấy? Lời kể đó không đủ cụ thể. Bà không nói mình nhìn thấy ông ta vào nhà Khuông, không xác định chắc chắn ngày, không chứng minh ông ta từng gặp Chí Quân. Một người lạ đi qua làng không thể tự động trở thành nghi phạm.
Cánh cửa sau cũng tương tự. Nó gây chú ý vì hiếm khi được sử dụng, nhưng Chí Quân biết cách mở. Việc các vật chắn đã được chuyển sang hai bên không chứng minh chúng được di chuyển từ phía ngoài hay bởi một người khác. Điều này khiến cuộc điều tra dần đi về một kết luận rất khác với cảm giác ban đầu của gia đình.
Nhưng trước khi nói tới khả năng Chí Quân tự tạo ra cấu trúc ấy, vẫn còn một vấn đề nhạy cảm: tại sao cậu lại mặc những món đồ đó? Và đây chính là điểm mà rất nhiều bài viết về sau đã vượt khỏi ranh giới của những gì hồ sơ có thể chứng minh.
-----
CHIẾC VÁY ĐỎ VÀ ĐỒ BƠI
Chiếc váy đỏ là có thật, bộ đồ bơi nữ mặc phía trong là có thật. Theo mô tả pháp y, phần ngực của trang phục có những mảnh vải tối màu được nhét vào bên trong. Trên mặt trước của bộ đồ còn có một số dấu tròn giống dấu sáp nến rơi xuống. Trong phòng có nửa cây nến đã cháy, một chiếc bật lửa, đầu máy VCD, các đĩa hoạt hình, trong đó có Thánh Đấu Sĩ Saint Seiya, một thiết bị học tập và một sợi xích.
Những chi tiết này khiến người đọc rất dễ bắt đầu dựng câu chuyện. Nhưng cần tách ba tầng hoàn toàn khác nhau: Tầng thứ nhất là vật chứng; tầng thứ hai là cách giải thích của pháp y và điều tra; tầng thứ ba là những nhãn tâm lý hoặc sở thích cụ thể mà người viết trên internet gán cho một cậu bé 13 tuổi.
Từ việc một thiếu niên mặc trang phục khác giới trong một tình huống riêng tư không thể tự động xác định danh tính, xu hướng hay một rối loạn cụ thể. Từ việc có dây, nến hoặc xích cũng không thể khẳng định chắc chắn cậu đang thực hiện một kịch bản nào đó. Cha của Chí Quân có kể trước đó từng bắt gặp con mặc đồ của người chị họ. Nếu lời kể này chính xác, nó cho thấy chiếc váy ngày xảy ra sự việc không nhất thiết phải do một người lạ mang tới và ép cậu mặc.
Nhưng ngay cả vậy, lý do cụ thể tại sao Chí Quân mặc nó hôm ấy chỉ có cậu biết, không có lời khai, không có nhật ký được công bố giải thích, không có người sống sót trong căn phòng kể lại. Vì thế, việc biến một khả năng thành một chân dung tâm lý chắc chắn là điều hồ sơ không cho phép.
Tài liệu pháp y còn ghi nhận một số dấu vết t.i.n.h.d.i.c.h của chính Chí Quân trên trang phục. Nhưng về mặt pháp y, chỉ riêng dấu vết sinh học không đủ để xác định chính xác điều gì đã diễn ra trước khi tử vong. Trong các trường hợp ngạt cơ học, một số phản ứng sinh lý không chủ ý có thể xuất hiện ở giai đoạn cuối; tại hiện trường cũng có dấu vết cho thấy cơ thể đã mất kiểm soát một số chức năng sinh lý.
Tổng thể hiện trường khiến các tác giả pháp y đặt trường hợp này trong bối cảnh một hoạt động riêng tư có yếu tố tình dục và tự cố định cơ thể. Thuật ngữ “autoerotic asphyxia” thường được dùng cho những trường hợp một người cố ý làm giảm lượng oxy lên não trong lúc kích thích tình dục, chẳng hạn bằng cách siết cổ, treo cổ một phần hoặc cản trở đường thở, với suy nghĩ rằng mình vẫn có thể dừng lại kịp lúc. Tai nạn xảy ra khi người đó mất ý thức hoặc không thể tự giải thoát.
Tuy nhiên, cơ chế tử vong ở Chí Quân không hoàn toàn giống như vậy. Pháp y không cho rằng cậu c.h.e.t vì cổ bị siết hay đường thở bị chặn trực tiếp; vấn đề nằm ở việc cơ thể bị giữ quá lâu trong một tư thế bất lợi, khiến khả năng hô hấp suy giảm dần. Nói cách khác, bối cảnh có thể mang yếu tố tình dục, nhưng cơ chế gây tử vong là ngạt do tư thế.
-----
“13 TUỔI 13 NGÀY”, KIM PHÂN HỒN VÀ CÂU CHUYỆN MAO SƠN XUẤT HIỆN TỪ ĐÂU?
Nếu chỉ dừng ở kết luận của cảnh sát và pháp y, vụ Khuông Chí Quân có lẽ đã trở thành một hồ sơ tai nạn hiếm gặp, gây tranh cãi một thời gian rồi dần biến mất khỏi công chúng. Nhưng internet đã tạo ra một câu chuyện hoàn toàn khác. Những bài đăng bắt đầu ghép từng chi tiết hiện trường vào một hệ thống mang màu sắc huyền bí.
Áo đỏ được gắn với “Hỏa”, đồ bơi được gắn với “Thủy”, quả cân kim loại đại diện cho “Kim”, xà gỗ là “Mộc”, mặt đất là “Thổ”. Năm yếu tố được đưa vào một câu chuyện ngũ hành. Vết nhỏ trên trán dần được kể thành một chiếc “kim phân hồn” được cắm vào đầu. Tuổi của Chí Quân trở thành “13 tuổi 13 ngày”. Thời điểm tử vong được gắn với một “giờ âm”. Rồi từ đó xuất hiện giả thuyết rằng một người biết tà thuật Mao Sơn đã cố tình tạo ra nghi lễ để khiến linh hồn nạn nhân tan biến hoặc không thể tìm tới người gây án.
Vấn đề là từng mắt xích của câu chuyện này đều yếu. Trước hết, “13 tuổi 13 ngày”, một bài báo thời điểm đầu thực sự từng dùng cụm này khi mô tả tuổi Chí Quân. Chính việc nó xuất hiện trên báo khiến chi tiết nghe có vẻ đáng tin hơn các tin đồn thông thường. Nhưng nếu ngày sinh 16 tháng 8 năm 1996 được các tài liệu sau đó sử dụng là chính xác, thì đến đầu tháng 11 năm 2009 Chí Quân đã hơn 13 tuổi khoảng hai tháng rưỡi, hoàn toàn không phải 13 tuổi 13 ngày.
Một số người sau đó cố giải thích bằng lịch âm. Nhưng nếu dùng lịch âm để tính ngày sinh thì ngày mất cũng phải được quy đổi theo cùng hệ thống. Không thể chọn một hệ lịch ở đầu và một hệ khác ở cuối chỉ để tạo ra con số mong muốn. Ngay nền tảng số học của giả thuyết đã không vững.
Tiếp theo là “kim phân hồn”, những mô tả hiện trường ban đầu nói trên vùng trán có một lỗ nhỏ hoặc một vết nhỏ. Không có mô tả đáng tin nào cho biết cảnh sát rút ra một cây kim dài cắm trong đầu. Không có vật chứng “kim phân hồn” được công bố. Không có tài liệu điều tra mô tả một dụng cụ nghi lễ. Một vết nhỏ đã qua quá trình kể lại trở thành “cây kim”, rồi từ “cây kim” tiếp tục biến thành một vật phẩm có chức năng siêu nhiên. Đây là cách một chi tiết thật có thể bị biến dạng mà không cần ai cố tình tạo tin giả ngay từ đầu.
Thế nhưng vì hình ảnh “cậu bé mặc áo đỏ treo trên xà” mạnh hơn rất nhiều so với một thuật ngữ khô khan như “ngạt do tư thế”, phiên bản huyền bí lại sống lâu hơn kết luận pháp y. Và sau hơn mười năm, không ít người biết tới “Cậu bé áo đỏ” qua câu chuyện Mao Sơn trước cả khi biết tên thật của Khuông Chí Quân.
Vậy vết nhỏ trên trán là gì? Đây là một trong số ít chi tiết vẫn không có lời giải cụ thể trong những tài liệu công khai. Báo chí thời điểm đầu ghi vùng trán có một lỗ nhỏ và thương tích nhẹ. Gia đình đặt câu hỏi, nhưng không có kết luận công khai giải thích chính xác vật gì tạo ra vết đó. Một dấu vết chưa được giải thích không tự động chứng minh có hung thủ. Và càng không chứng minh tồn tại một dụng cụ nghi lễ.
Trong điều tra thực tế, rất nhiều thương tích nhỏ không thể truy ngược chính xác tới một khoảnh khắc cụ thể, nhất là khi chúng không liên quan tới nguyên nhân tử vong. Điều quan trọng hơn là pháp y không tìm thấy hệ thống thương tích cho thấy Chí Quân bị đánh, cưỡng ép hoặc trải qua một cuộc vật lộn lớn trước khi bị cố định. Nếu vết trán là dấu hiệu của một vụ tấn công nghiêm trọng, nó phải được đặt trong tương quan với tất cả những gì còn lại trên cơ thể. Nhưng tổng thể không cho thấy điều đó.
-----
CÓ THỂ TỰ BUỘC TỚI MỨC KHÔNG THỂ THOÁT RA?
Đây có lẽ là câu hỏi khiến nhiều người vẫn không chấp nhận kết luận tai nạn. Nếu một người tự buộc, tại sao không tự tháo? Câu trả lời nằm ở sự khác biệt giữa trạng thái trước khi chịu tải và sau khi chịu tải. Một nút dây có thể dễ thao tác khi hai tay đang tự do, cơ thể ngồi trên ghế và trọng lượng chưa dồn vào dây. Nhưng sau khi đứng lên, hoàn tất liên kết với xà rồi mất điểm tựa, toàn bộ hệ thống thay đổi.
Trọng lượng cơ thể kéo dây căng, hai tay chịu lực, các vòng dây ép sát hơn, cơ thể chuyển xuống thấp hơn, khả năng dùng tay giảm. Nếu chân không tìm lại được điểm tựa chắc chắn, người đó không thể nâng trọng lượng cơ thể lên để giải phóng lực căng.
Sau một khoảng thời gian, mệt mỏi khiến việc kéo người lên càng khó. Hô hấp suy giảm khiến khả năng suy nghĩ và phối hợp cũng giảm. Và hoảng loạn khiến một thao tác tinh tế như tháo nút trở nên khó hơn nhiều.
Chiếc ghế bị đổ cạnh Chí Quân đặc biệt quan trọng trong bối cảnh này. Nếu cậu đứng hoặc ngồi trên ghế để hoàn tất các bước cuối cùng rồi chiếc ghế bị trượt hoặc bị đẩy ra ngoài tầm chân, một hệ thống vốn vẫn còn kiểm soát được có thể lập tức trở thành chiếc bẫy. Không cần nút dây phải được thiết kế để giết người. Chỉ cần nó không được thiết kế với cơ chế thoát an toàn.
Dấu ma sát cũ trên xà, nếu thực sự liên quan tới những lần sử dụng dây trước đó, còn gợi ra một khả năng khác: Chí Quân có thể từng thực hiện một phiên bản nào đó của hành động này mà không xảy ra hậu quả. Nếu trước đây đều thoát được, cảm giác nguy hiểm có thể giảm. Một hành vi từng “không sao” rất dễ tạo ra niềm tin rằng lần tiếp theo cũng sẽ như vậy.
Nhưng chỉ cần thay đổi chiều dài dây, vị trí ghế, cách buộc hoặc trọng lượng phân bố, kết quả có thể hoàn toàn khác. Tất nhiên, đây vẫn là tái dựng, không ai nhìn thấy quá trình, không thể biết từng bước thực sự diễn ra theo đúng trình tự nào. Điều mà cấu trúc hiện trường cho phép nói là: việc tự thực hiện không bị loại trừ về mặt cơ học.
Và nếu không có bằng chứng thuyết phục về người thứ hai, khả năng này trở thành cơ sở hợp lý cho kết luận tai nạn.
-----
HỒI KẾT
Một câu được lan truyền nhiều là ngay cả cảnh sát cũng “không thể giải thích được” và vì thế phải khép hồ sơ. Thực tế phức tạp hơn. Cha Chí Quân nói với báo chí rằng khi ông hỏi về những hiện tượng tại hiện trường, phía cảnh sát không thể giải thích cho ông mọi chi tiết cụ thể. Điều này hoàn toàn có thể đúng.
Ví dụ, cảnh sát có thể kết luận không có bằng chứng tội phạm nhưng vẫn không biết tại sao Chí Quân chọn chiếc váy đỏ. Họ có thể xác định cơ chế tử vong nhưng không biết chính xác cậu bắt đầu buộc dây lúc mấy giờ. Họ có thể loại trừ một số loại thuốc nhưng không thể tái dựng từng phút. Không có khả năng trả lời mọi câu hỏi không đồng nghĩa không đủ căn cứ pháp lý để loại trừ tội phạm.
Trong tố tụng, câu hỏi là: có chứng cứ cho thấy một hành vi phạm tội đã xảy ra hay không? Sau điều tra của lực lượng thành phố và quận, câu trả lời của họ là không. Đó là lý do văn bản không khởi tố ghi rõ “không có sự việc phạm tội”. Về sau, tài liệu pháp y cung cấp cơ chế “ngạt do tư thế” giúp giải thích phần mà gia đình lúc đầu thấy khó hiểu nhất: làm thế nào một người không bị dây siết cổ vẫn có thể tử vong vì ngạt.
Do đó, nói cảnh sát “không tìm ra nguyên nhân cái chết” là không chính xác. Nguyên nhân sinh lý được xác định. Điều chưa thể giải thích hoàn toàn là bối cảnh và trình tự hành động dẫn tới tư thế đó.
Ngoài ra, chiếc ghế có thể là mảnh ghép quan trọng nhất. Nếu tại hiện trường không có chiếc ghế, giả thuyết tự thực hiện sẽ gặp một trở ngại rất lớn: Chí Quân cao khoảng 1,63 mét, xà nằm ở vị trí mà cậu không thể dễ dàng hoàn tất các vòng dây bằng cách chỉ đứng trên nền. Nhưng chiếc ghế dài nằm ngay cạnh. Và nó bị đổ với phần chân hướng về phía Chí Quân.
Một tái dựng hợp lý là cậu sử dụng ghế làm điểm tựa khi thực hiện những bước cuối cùng. Sau đó ghế mất vị trí. Chỉ cần điểm tựa trượt đi ngoài tầm với của chân, một cấu trúc chưa nguy hiểm có thể lập tức trở thành một tình huống không thể đảo ngược.
Người cha từng suy đoán quả cân đã đập xuống sàn khi con mình giãy giụa và tạo thành một chỗ lõm. Không thể xác nhận chắc điều này từ tài liệu công khai, nhưng nếu Chí Quân thực sự cố tìm lại điểm tựa hoặc chuyển động chân trong lúc mắc kẹt, nó phù hợp với một quá trình kéo dài chứ không phải tử vong tức thì.
Ngạt do tư thế vốn không nhất thiết diễn ra nhanh, điều đáng sợ của cơ chế này chính là thời gian. Người mắc kẹt vẫn có thể tỉnh một khoảng thời gian. Vẫn có thể cố thay đổi tư thế. Nhưng nếu không lấy lại được một vị trí cho phép lồng ngực hoạt động bình thường hoặc không giải phóng được tay, cơ thể dần suy kiệt.
Nếu chỉ đọc phiên bản phổ biến nhất trên mạng, vụ “Cậu bé áo đỏ” gần giống một hồ sơ siêu nhiên hoàn chỉnh: một cậu bé 13 tuổi 13 ngày, áo đỏ, kim trên đầu, ngũ hành, giờ âm. Rồi một người đàn ông bí ẩn, một cánh cửa sau mở. Cảnh sát bất lực, hung thủ biến mất. Nhưng khi quay trở lại những gì được ghi nhận ngay sau sự việc, bức tranh thay đổi rất nhiều. “13 tuổi 13 ngày” không khớp với ngày sinh thường được dẫn lại. “Kim phân hồn” bắt đầu từ một vết nhỏ trên trán không được xác định là kim. Ngũ hành là cách người trên mạng ghép các đồ vật có thật thành một hệ thống huyền bí.
Điều khiến vụ việc vẫn ám ảnh không phải vì bằng chứng cho thấy tồn tại một nghi lễ bí mật. Mà vì một tai nạn có thể trông giống một vụ án tới mức nào. Và đôi khi, điều còn lại sau khi loại bỏ tất cả những lớp chuyện được kể thêm không phải một âm mưu phức tạp hơn, mà là một bi kịch đơn giản hơn rất nhiều: một cậu bé ở một mình, thực hiện một hành động mà cậu có thể không hiểu hết mức độ nguy hiểm, rồi rơi vào một tình thế không còn đủ khả năng tự thoát ra...
